martes, 1 de diciembre de 2009

"PEPE COIRA" - Músico de Chanteiro




Naceu Pepe Coira en plenos "Anos dá fame", alá polos anos da Segunda Guerra Europea.
De pequeno, facía o que nos era común a todos os nenos de Chanteiro: correr, xogar, botar a flotar os barquiños feitos de madeira ou de casca de piñeiro e noces, nos ríos-lavadoiros de Outeiro, Grela, Xurxo ou Cal. Iso cando non estaban as mulleres lavando e tendendo a clareo.
Ao redor dos oito anos marchou a vivir
a Ferrol, por razón do traballo do seu pai. Pero seguía vindo a Chanteiro, a casa da súa avoa Amalia, case todos os fins de semana e en vacacións.

Gustáballe moito a caza de paxaros. Para iso usabamos unhas paxareiras feitas de carabullos de bimbio que armabamos nas hortas poñéndolles unhas faragullas de pan de mai
nzo ou grans de trigo.
Nelas apresabamos merlos e gorrións principalmente.
Pero "Pepiño de Coira", destacaba sobre todo no uso do "tirabalas ou tirachinas", que construïamos tamén cunha "galla" apropiada de r
ama de árbore, dúas tiras de goma extensible e unha banda de coiro onde se puña a munición que era normalmente pedreciñas, aínda que Coira chegou a usar anacos metálicos, para facer mellor impacto.
Os gorrións grosos, estorniños, merlos e pombos caían a ducias das árbores, cables do tendido, postes e ata ao voo. Tambien caían algunhas lámpadas do alumado, principalmente as fundidas para que fosen repostas.
A puntería de Coira era fabulosa, non fallaba tiro. No inverno cazaba avefrías para comer fritas e asadas.

Pero, aparte de tod
o isto prestáballe especial atención á música, sempre de oído.
Collía calquera instrumento, aínda que fóra de xoguete e empezaba a sacar notas e melodías.
Sabíase que viñera Coira porque sentíanse sons musicais na cas
a da avoa Amalia, no lugar do Outeiro. Podía ser a harmónica, punteiro, acordeón, gaita, frauta ou saxofón.
Á gaita téñolle feito eu os roncóns de canas que tiña Amalia na súa horta e as palletas de pel da dura cana dos mangos das escobas, ben desbastadas con anacos de cristal e colocadas sobre un canutillo de lámina de aluminio e recubrindo logo con fío. Así
se aforraba de compralas en Montalvo en Ferrol.

Aos doce ou catorce anos era Coira "O Mago da Harmónica" que participaba nos concursos das emisoras de radio: "Camino a la Fama" de Radio Ferrol e "Desfile de Estrellas" de Radio Nacional de España en Coruña. Triunfaba nas eliminatorias e conquistaba os trofeos e títulos finalistas.

Eran famosas as súas interpretacións de "Capricho Tirolés" e a polka do "Barril de Cervexa", máis coñecido en Ferrol como "Galatea", xa que se cantaba con esta letra: "Ti Galatea/ es o barco mellor/ que se cimbrea/ desde babor a estribor/ ...."
Ademais Coira tamén participaba nos festivais do Jofre, Rena, etc.
Despois coa gaita xa actúaba en romarías, alboradas e pasarrúas. E ademais onde fose preciso armar argalladas en tascas e charangadas.
Nin que dicir que tamén actuou en moitas Agrupacións Folclóricas e Coros de Ferrol e comarca.
A súa fama levoulle a fichar así mesmo en "Cantigas dá Terra" de Coruña. E esta insigne formación galega mandouno a Francia como mestre gaiteiro da "Casa de Galicia" en París.



Alí pilloulle a revolta do "Ma
io do 68", e ao volver a Ferrol pasou uns días detido na Comisaría, onde foi interrogado das súas actividades en Francia. Todo iso a pesar de que o seu pai era militar de Infantería Mariña e mutilado no bando de Franco.
Pepe Coira traballou de cristaleiro pero o compaxinaba actuado como músico en grupos e orquestras tales como o "Grupo J-5", "Sensación", "Ruada" e outras máis. Aquí xa empregaba como instrumento o saxofón, aínda que temén facía exhibicións de frauta, gaita e harmónica. Tal como ségueo facendo aínda.
Porque actualmente e en idade de xubilado, segue actuando no trío "La Clave", con ocupación e contratos continuados, sen que lle afecte para nada a actual crise.
Os seus boleros, merengues, pasodobres, guarachas e muiñeiras arrasan nas salas de festas, verbenas, vodas e guateques nos centros da terceira idade.



"A VOLTA DE AMALIA"
Falando de Coira non se pode deixar de mencionar á súa avoa "Amalia".

"Amalia" era unha viúva entrañable, festeira e parrandeira.
Na súa casa do Outeiro chanteirés era onde Coira ensaiaba a súa música e tamén onde "Lolo do Outeiro", fillo de Amalia e tío de Pepe Coira, preparaba os dispositivos para os famosos en toda a comarca "Antroidos do Carnaval".


Ademais a Casa de Amalia era tan coñecida que daba nome a unha das principais curvas da estrada de Chanteiro, a que dá entrada ao mesmo camiño do Outeiro, coñecida devandita curva como "A Volta de Amalia".

Aquí temos a foto de Amalia bailando co meu avó Manolo Rebón e o meu pai Sotero. Por detrás están as gaitas de Coira e outro compañeiro nun día da Festa da Mercé, ao redor de comezos dos anos sesenta do pasado século XX.




.

miércoles, 28 de enero de 2009

Memoria do fusilamento no 1938 da mugardesa AMADA GARCIA RODRIGUEZ

Recordos
Nos longos faladoiros das noites invernais, anos 50 sen radio nin TV, en casa dos meus avós en Chanteiro, ademais de xogar á brisca e tomar algo, familiares e veciños comentaban e sacaban a rememorar as atrocidades e escarnios da represión franquista, sempre en voz baixa polo costume e temor a ser delatados.
Na miña atención de neno, causaba un tremendo impacto os relatos comentados, entre os que sobresaía a historia do fusilamento da moza mugardesa "Amadita", que dicían fose asasinada acusándoa de bordar unha bandeira republicana.

FOTO: Susete Ferrol, 27 Xaneiro 2012

HOMAXE A "AMADITA" DE MUGARDOS

Ferrol, 27-01-2008

Gabriel Toimil e a súa familia recordaron a figura da súa nai, fusilada no ano 38 no castelo de San Felipe.Do acto dan conta diversos xornais:
Diario de Ferrol e La Voz de Galicia, entre outros.

Caraveis vermellos e bandeiras republicanas combateron a choiva no castelo de San Felipe para honrar a memoria de Amada García Rodríguez, que aínda que pasou á historia como a muller que bordou unha bandeira do partido comunista de España, a realidade di que morreu por ser unha muller politicamente activa, boa oradora e toda unha líder, cuestións que non aceptaron os sectores máis conservadores da sociedade mugardesa.

O fillo, Gabriel Toimil, que perdeu á súa nai cando só tiña tres meses de idade, estivo presente neste acto, xunto á súa filla e demais descendencia, deixando no acto algo máis que un recordo, moito sentimento e agarimo para unha muller que foi fusilada en San Felipe xunto a outros compañeiros.

Sobre o lugar que despediu a Amada, depositaron ramos e coroas a Asociación Memoria Histórica Democrática de Ferrolterra, Fuco Buxán e o PSOE, ademais da do seu fillo e familiares, na que destacaba o lema “Liberdade e Democracia”.
FOTO: Susete Ferrol 27 Xaneiro 2012

O castelo acolleu neste septuaxésimo primeiro aniversario do falecemento de Amada García a numerosas persoas, entre as que se atopaban representantes de entidades e grupos políticos como EU e BNG.
Nun emotivo discurso, prologado pola música do gaiteiro Tonecho Varela que entoou a peza de Fachendosos Henríquez “Mariquiña Puga”, Gabriel Toimil recordou á súa nai e aos seus compañeiros pero tamén a quen foron os causantes do fusilamento dunha muller que, no momento do seu xuízo, levaba en o ventre ao propio Gabriel.

Así, puxo nome aos “asasinos e delatores” e citou, tal e como recolleu a súa nai nunha carta dirixida ao seu marido, ao alcalde de Mugardos, Manuel Vázquez Fariña (de quen Amada consideraba que actuou por vinganza ao ser rexeitado cando “tiroulle os tellos”, sinalou o seu fillo), Manuel Fontán, Esteban Cortizas, Eduardo e Venancio Porta, Xosé Cartelle, Juan Rabina e Bayolo.
A vila republicana de Mugardos, como recordou o fillo da homenaxeada, “volveuse fascista” e puxo ante os fusís das hordas a “Amadita”.

Moitos foron os que recordaron a esta muller, símbolo de todas as mulleres de Ferrolterra que foron represaliadas pola ditadura franquista. A presenza de mozas descendentes desta mugardesa asegura a Amada un posto importante na súa memoria e na colectiva.

BIOGRAFIA
Amada García Rodríguez (Mugardos, 1911 - Ferrol, Xaneiro de 1938).
Militante comunista na vila galega de Mugardos, detida cando estaba embarazada, foi fusilada así que tivo o seu fillo, en Castelo de San Felipe, xunto a outras sete persoas, polos militares franquistas alzados contra a legalidade republicana.

Amada García era unha moza militante do Partido Comunista na vila de Mugardos, preto de Ferrol (Galicia).
Activa na súa militancia, protagonizaba mitins, comicios e outras actividades raramente asumidas por mulleres, o que provocaba o escándalo dos sectores máis reaccionarios da sociedade da altura.

O acceso ao poder dos falanxistas e militares fascistas que protagonizaron o golpe de estado liderado polo xeneral Francisco Franco en 1936 deu pasaxe a unha enorme represión en toda Galicia, en especial dura e extensa na comarca de Ferrol.

Centos de persoas morreron nela sen xuízo ou con farsas procesuais orientadas á punición por motivos políticos.
Amada foi detida cando se atopaba embarazada, o que fixo que o seu consello de guerra e posterior execución aprazásese ata o nacemento do fillo Gabriel.
Á espera dese momento, estivo presa no Cárcere de Mulleres de Ferrol, ata ser conducida a Castelo de San Felipe, prisión militar en as marxes da ría de Ferrol.
Alí foi executada, dous días despois de ter o fillo, por un pelotón de fusilamento en xaneiro de 1938, no mesmo día en que tamén foran asasinados, no mesmo lugar, outras sete persoas da mesma comarca:
Juan Xosé Teixeiro Leira, Xosé María Montero Martínez, Anxo Roldos Gelpi e Antonio Eitor Caniza, de Mugardos; Ramón Rodríguez López e Xaime González Pérez, de Ares; e Xermán Lopez García, de Cabanas.

O consello de guerra que lle foi imposto estivo cheo de irregularidades, incluídas declaracións falsas asinadas sen saber por testemuñas analfabetas e ameazas e multas ás testemuñas da defensa.
Fontes orais afirmaron que houbo un movemento de solidariedade entre os presos para evitar o fusilamento da moza mugardesa, e que inclusive os soldados tiveran que repetir os disparos, tras ter evitado alcanzala no primeiro refacho.

Quedando só ela en pé, o oficial ordenou, moi enfadado, repetir o lume contra a muller, que caeu ferida de morte.

Amada García figura xa na recente memoria histórica de Galicia.
A súa filla primoxénita, influída polo clero volveuse monxa, mentres o recentemente nado, Gabriel, entregado primeiro ao pai, foi para rematar criado por unhas tías moi católicas.

A irmá de Amada entrou no mosteiro de Eiris, mentres unha amiga da nai, María Xosé Leira, abandonou Galicia tras serlle conmutada a pena de morte por ter bordado unha bandeira comunista e ser fusilado o marido, un mestre de escola da comarca.

Na actualidade, o fillo de Amada, Gabriel, visita todos os anos o muro de castelo onde a nai foi fusilada, mentres continúa a denunciar e difundir o acaecido á súa nai, e a falta de recoñecemento das institucións actualos para as vítimas do fascismo en Galicia.

Outras Webs e Blogues fanse oco deste feito.

lunes, 7 de abril de 2008

MANOLITA PITA: Vocalista-animadora chanteiresa en los años de la postguerra


Eres tú la vocalista
verdadera animadora
de la gran Orquesta Leira.
Eres por guapa la reina.
oir tu voz enamora.
.
Dulce está en el recuerdo
un canto que se caldea
en tu tierra de Chanteiro
donde allí cantaste al viento
"Campanitas de la aldea".
.
Tus muchos admiradores
al micro te quieren ver
oirte en "Santander,
eres novia del mar".
.
Y con el traje de luces
debajo del cielo azul
sentir aquél "El mar y tú
que me habeis hecho llorar"
A.D.R.

Manolita Pita Solla, joven de familia humilde, demostró tener facultades para cantar en los años difíciles para la subsistencia, al final de la contienda in-civil.

En esa época heroica, donde incluso estaba prohibido poseer los rudimentarios aparatos de radio, pues los requisaban, la gente olvidaba sus penas cantando y silvando.
.
Se cantaba en las casas haciendo las labores domésticas. Algunas mujeres lo hacían abriendo las ventanas mientras aireaban las sábanas que colgaban para coger el sol.
Se cantaba tambien en los lavaderos y fuentes públicas, trabajando en la huerta y pastando las vacas.

Ni que decir que se cantaba tambien en las tabernas y reuniones familiares y, por supuesto, en las verbenas, bailes y celebraciones.
El canto unía a las gentes en grata confraternización.
.

GRAMOFONOS Y FONOGRAFOS
Se aprendían
las canciones de unos a otros y escuchando los discos de pizarra y luego ya los de pasta de resina de vinilo, en los gramófonos y fonográfos de esta época.

Estos aparatos de enorme bocina como altavoz, usaban un brazo con agujas metálicas que había que recambiar para cada reproducción del disco, pues sufrian desgaste en su recorrido por el surco espiral, al girar el disco impulsado por una cuerda acerada enrrollada como la de un reloj, que se accionaba con una manivela.

Los aparatos éstos eran simplemente de mecánica-acústica, despues vendrían los eléctricos, electrónicos, magnéticos, ... hasta los actuales de laser, por rayos de luz y sin contacto físico.
¡Y lo que nos deparará el futuro!,
.
Pero, ¡qué tiempos aquellos!, no todo el mundo tenía gramófono. Eran contados. Fueron pioneros los de Alfredo Rebón, Chelo do Rodeiro y en la tienda de Dolores da Fonte.
Pues, escuchando estos artefactos y con la letra copiada en un papel (también se vendían cancioneros) y poniendo voluntad y entusiasmo a tope, se aprendía a cantar.
.
Apareció entonces Manolita, destacando con su voz melodiosa, y como a la gente le gustaba oirla, la animaron a que cantara en los bailes del "Salón La Palmera" de Peinado.
Allí actuaba en principio cantando "a pelo" y "a capella", y auxiliándose con una bocina de cartón y luego metálica que se usaba a modo de altavoz o altoparlante.

Se movía con soltura en el palco, manejando las maracas al estilo de Machín.

En aquellos tiempos y favorecido por la existencia de la Banda de Infantería de Marina, se formaron abundantes orquestas de música en Ferrol.

Fue también por esa época cuando se utilizaron por las orquestas los primeros equipos de amplificación del sonido a base de válvulas o lámparas electrónicas al vacío.

El empresario del salón de baile "La Palmera", Glicerio Peinado en combinación con la firma ferrolana de electrónica Eleuterio, disponían de varios equipos de amplificación que alquilaban, instalaban y mantenían con esas orquestas.

Peinado tuvo contrato con varias, acabando por atender ultimamente el equipo de sonido de la mugardesa "Orquesta Iris".
.
Las orquestas fichaban a los vocalistas y animadores igual que ahora a los futbolistas.

Eran famosos los nombres de Santy Par, "Tanguitos" Manolo Martínez, Vergara, incluído también Pucho Boedo.

Los componentes de las orquestas vestían uniformados y el animador se diferenciaba en el traje.
Fue Glicerio Peinado el que dió a conocer a Manolita Pita entre los directores de orquesta ferrolanos. Le hicieron algunas pruebas que superó positivamente y acabó siendo la vocalista animadora de algunas orquestas ferrolanas, entre las cuales estaba la Orquesta Leira.

El director, músico y compositor Gumersindo Leira se interesó por ella y la integró en su conjunto musical.
.
El maestro Leira también dirigió durante una temporada el decano coro ferrolano de "Toxos e Froles".

Trabajaba en Bazán y estaba casado y con hijos. Pero, lo que son las cosas, Gumersindo Leira de ser su diector y protector, acabó liandose con Manolita Pita que se convirtió en su amante.

Por esta circunstancia, el Maestro Leira se vió en la dramática situación de llegar a abandonar a su esposa e hijos. Y se fue a convivir con la animadora-vocalista, primero en Ferrol y despues en Chanteiro.
.
Buena persona este Gumersindo Leira, construyó personalmente una casita en Chanteiro para dejársela a Manolita, a quién le llevaba bastantes años pero respetó y atendió bien.

Venía de su trabajo en Bazán, desde Mugardos a pié, cargado con material para la obra de su casita y durante muchos años además tocaba el saxofón en los bailes de Cervás y Chanteiro.
Al fallecimiento de Gumersindo Leira, Manolita se marchó de Chanteiro para Ferrol donde todavía reside con una edad que se va aproximando al siglo.
La “voz de oro” de los años cuarenta
La cantante chanteiresa en el curso de una actuación en el Parque Municipal en los años 50
REPORTAJE DE "Diario de Ferrol", el 5 abril 2009.
PIONERA > Manolita Pita, la única mujer de la zona que en la postguerra se subía con una orquesta (Leira) a cantar en las fiestas campestres

Manolita Pita, nacida en Chanteiro en 1927 , de familia humilde y numerosa, fue llamada “la voz de oro” en los años cuarenta/cincuenta. Era la única mujer de esta comarca que se subía a los palcos de las fiestas campestres, alineada siempre, como animadora, con la “Orquesta Leira”. Con unas singulares dotes naturales, alma de artista y ambiciones de triunfar, su trayectoria se vio frenada, no obstante, a los seis o siete años de ejercicio, por mor de una relación sentimental con el maestro Gumersindo Leira, director de la orquesta.
El romance no fue bien visto socialmente (no hay que olvidar la época en que se sitúa este episodio) y Manolita, afectada por todos los chismes y cotilleos al uso, acabó desmotivada y abandonando. No resultó dañada, sin embargo, su relación. “Viví con Leira veinte años, hasta que falleció. Fue muy bueno conmigo”, dice, aunque este tema le dejó tan marcada que todavía hoy le provoca cierto rubor abordarlo. Actualmente está casada.

Jorge Pita Gonzalez familiar sobrino, nos comenta: "que a día de hoy Octubre 2010, ya en silla de ruedas, pero con un espiritu fuerte... hace poco le hizo una entrevista una emisora local, ademas de hacer un cd recordatorio, con canciones de aquellos años... cantadas por ella".
FALLECIDA:  Entierro 3 febrero 2015, en San Mateo - FERROL.

miércoles, 9 de enero de 2008

"O Minero" - Chanteirés que queimaba dólares para prender o tabaco

Argemino Rebón Cartelle, nacido a mediados da década de 1880 (Século IXX), era membro da coñecida familia chanteiresa dos Rebóns.

Como a maioría dos homes desa época, xa ao final da decadencia colonial, emigrou aos Estados Unidos.
Alí levou unha vida de solteiro vividor.

Non fixo gran fortuna, pero regresou a España con algúns dólares que foi "queimando" en bebida e tabaco.

Aquí botou unha época de fanfarroneo e borracheiras.
Os billetes de dólar usábaos para prender lume aos cigarros, ante o pasmo e envexa xeral.

Segundo apréciase na foto, era de boa presenza e cos ollos verdes, por iso non lle faltaban mulleres que el ía refusando.
Unha, Carme do Bar Tropezón da época, ofreceuse a comprarlle todos os día un paquete de tabaco se casaba con ela.
Pero, nada. Permaneceu solteirón ata unha certa idade.
E entón, acabados xa os dólares e baixados os fumes xuvenís, arranxou o seu casamento con Dolores dá Biscaia, maior que el e non moi agraciada fisicamente.
A Biscaia coidouno como a un rei, con boa comida e bebida.
Sempre andaba coa camisa aberta sen abrochar, lucindo o peito. Tanto no verán como no inverno.

Era traballador e aparte de fumar e beber, emocionáballe o Xogo da Lotería.
Pero nunca enganchou un premio grande.
Compraba a prensa a diario e aos domingos ademais encargaba os desaparecidos "Diario Pueblo", "7 Fechas" e a "España de Tanger".

Gozaba como bo chanteirés nas festas da Virxe da Mercé. E aquí sempre había que cumprirlle o seu ritual, que consistía en que a orquestra actuante debía interpretar un par de veces nas verbenas a canción de "A Vaca Leiteira".

As Comisións de Festas, presididas polo Moreno ou Cané, xa se puñan de acordo coas orquestras para isto.

E cumpríano con devoción, principalmente tratándose de Orquestra Lamas "La Piña", a preferida da veciñanza.
Ao seu director o Mestre Lamas de Pontedeume, coñecido como "O Trancho", tamén lle simpatizaba moito aquel Chanteiro dos anos 1950-60.


A VACA LEITEIRA

martes, 25 de diciembre de 2007

Un poeta de Redes (Ares)

GUILLERMO CARBALLO PORTA
Aínda que sabemos que na Revista núm. 1 “A Tenencia”, da Agrupación Instructiva de Caamouco aparece un artigo sobre este poeta, e quizá haxa moitos mais, vamos a facer mención a un artigo publicado os poucos días do seu óbito no ano 1982.

No xornal “La Voz de Galicia” do día 4 de Xuño de 1982, “Raxeira” dende Pontedeume falaba do falecemento, poucas datas atrás de Guillermo Carballo Porta.

Dicía que fora un bo galeguista e que tivera que fuxir con moita presa da súa terra para se salvar, como lle acontecera a moitos mais.

Foi emigrante en Cuba, ande fixo moitas e boas amizades, e aínda da hoxe, o cabo de moitos anos, as seguía mantendo e alentando coas remesas de traballos seus, colaborando nos xornais que estes amigos cubanos dan o prelo, hoxe en Miami.

Máis tarde, emigrado, coa súa familia, viviu en Barcelona, o Pisa, o que moitos coñeciamos como o «embaixador» o poeta de Redes. ¿E quén non pasaría por alí, polo seu lar, sen ter unha pequena paraxe?
Mariñeiros, da mercante, en ruta: enfermos, camiño dalgunha clínica barcelonesa; e outros moitos que de calquera xeito tiñan relación co seu traballo de axente comercial (representaba moitas marcas comerciais galegas). Alí atopábase o consello, a axuda que naquel intre necesitábase, Pero non moitos sabíamos que era poeta.

As poesías diste amigo son un fel reflexo do seu sentir galego. Aínda que el non quixera, non podería negar que todas elas mostran os sentimentos propios dun ser desta terra: saudade, morriña, medo, lembranzas da nenez, e porque non ledicias as veces.

Os currunchos da comarca de Redes, Ares, Pontedeume, Caamouco, as súas praias, montes, romarías, etc., tiveron neste home o seu cantor. E quizais que un dos meirandes defectos de Carballo, foi o ser sinxelo e nada creído do seu traballo. De aí ven que a súa poesía sexa moi popular e o alcance de calquera, desa crase que chega o fondo da alma, Non sei da súa vocación denantes de coñece-lo, pro si sei, que se nono foi; errou a súa carreira non sendo mariñeiro. As lanchas, e o mar son as verbas máis repetidas no seu facer.

Ollar a poesía de Carballo e olla-lo a el. Analíza-la e encontrar o seu velliño corazón dentro dela.

A derradeira delas, páresme, foi feita para encher unha publicación para Miami, e tratábase sobro da noite boa.
O seu labourar non foi académico, nin de dicionario, senón autodidacta baseado nunha mestura de verbas galegas, casteláns, xiros cubanos e as veces da terra onde vivía e que lle deu a mantenza. Así deixou prosa e poesía en galego e en castelán.

Os programas de radio galega en Barcelona tamén contaron coas súas achegas literarias, e así moitos sábados pola mañá podíanse escoitar os seus poemas na «Galicia esquina verde de España” que unha emisora espallaba nun programa abdicado os galegos en Cataluña.

E grande o monllo de títulos: «Miña ría de Ares», «El mar que baña mi pueblo», «A navegar fun un día», «Hoxe son as virtudes”, «Espéreme alá arriba», «Churrusqueira miña», «Pontedeume en noite de lúa clara», «Miña Virxe das Virtudes», «El amor y la mar é a rosa da ilusión», «A praia da Madalena», e moitas máis que encherían un libriño de poemas.

¿E por qué non se podería recolleitar todo o seu traballo nun folletiño? Sería a maneira de ter constantemente a súa obra, e tamén sería unha regalía para todos aqueles que, aínda que o coñeceron, non chegaron a ollar a súa vena inspiratoria: xentes de Redes, Ares, San Martiño, etc., e tódolos aqueles que o coñeceron na emigración, tanto en España como na América.

Unha pequena mostra do seu facer, sen academicismos, sempre natural, e chegando o corazón, e a que abdicou despois dunhas vacacións, que tanto o azoaban, e facían rexurdir, a súa terra de Redes:
«Al pasar de nuevo por mi tierra / en mi pecho renace la esperanza / recuerdos del pasado, que se avivan / y el corazón que late más de prisa / ¿Es la morriña o el amor al rincón / que se ha dejado? / Pienso... que es algo que se ha amado / y quieras o no, jamás se da por olvidado”.

Un dos seus máis fortes anceios era ter o derradeiro acougo na súa terra. Fai pouquiños días sorprendeunos a súa morte, os setenta e sete anos. O seu corazón tan velliño e tan delicado volteou a lle dar outro susto, os que el xa estaba tan afeito, e esta vez foi dunha maneira fatal.

Quizais para que se cumprise o que el escribiu, facía algún tempo, así sucedeu.

«E a miña compañeira / e quen me alenta na vida / por min sofre cando eu sufro / si estou contento sospira.

Quixera ser o primeiro / que se fose para o outro mundo / e a miña veira a puxeran / no seu sono máis profundo».

Aínda que non foi no currunchiño de Redes, polo que el sospiraba tanto, arestora xa ten o acougo en Galicia, en Vicedo – Viveiro.

Que estas liñas vaian como unha pequena homenaxe e unha triste lembranza da súa persoa, e da súa obra. E para súa familia uns desexos de resiñación, o tempo que axuntamos os nosos pregos os dela.

martes, 13 de noviembre de 2007

CHANTEIRO Y SU SANTIÑA


DIVAGACIONES NOSTALGICAS
Rompía el pletórico oleaje mostrando la blanca y delicada espuma que lame la ribera, cuando el experto patrón de la lancha motora consiguió desembarcarnos, cerca del arenal chanteirés, sobre un enorme y áspero peñasco encima del que pudimos hacer pie, no sin ciertas dificultades.
Luego, a través de un sendero de pescadores, ganamos el camino de Salgueiras donde un poco más adelante nos esperaba un taxi que previamente habíamos contratado para nuestra visita.
.
Ya desde el improvisado desembarcadero divisé, entre tanto paisaje quemado, la inconfundible estampa, aún bien grabada en mi memoria, de la fachada de la ermita de la Santiña mirando al mar. ¡Que decisión tan arriesgada, pero tan estética y hermosa, la de culminar este frontal principal del viejo templo gótico con un campanario barroco! Y, tambien, mirando hacia la ribera, un poco más allá de donde habíamos desembarcado, pude pintar en mi imaginación, sin dificultad alguna, el viejo embarcadero de madera del que tuve cabal noticia en mi juventud. Parece, según mis referencias, que su último servicio pudo ser cuando por allí se recibían materiales y armamento para artillar la recién construida batería de costa de Salgueiras. Pero aquel artilugio que ahora concibo se remonta a muchos años atrás ya que hay constancia histórica de navíos chanteireses con tripulantes, paisanos nuestros, que comerciaban por mar, y tambien se utilizaban para este tráfico mercantil, desde aquí, los veleros inglesas que traían peregrinos, cuando emprendían su singladura de retorno.
.
Hoy que tan de moda vuelve a estar la peregrinación jacobea, hay que decir, para dejar una referencia a los estudiosos, que Chanteiro fue un privilegiado lugar de desembarco y desde aquí, posiblemente desde aquel muelle artesano de madera que yo me imagino ahora, arrancaba un ramal que seguía el llamado camino real. En el mas antiguo mapa de la ría de Ferrol que se conoce, el realizado por el veneciano Andrea Corso en el año 1498 ya aparece en Chanteiro un hospital templario que unos quieren localizar en el cercano convento de Montefaro pero yo prefiero verlo, ¿por qué no? al lado de la ermita fundada por O Bó, dentro de su pequeña abadía. La misma carta localiza otro hospital en la cercana parroquia de Franza y lo da, tambien, como dependiente de Montefaro.
.
Abordamos el taxi en aquel lugar en que antaño hubiera una fuente de fuerte caudal, de frescas y cristalinas aguas, muy amurallada en perpiaño y cuidada como corresponde a su importancia, puesto que era utilizada por las naves propias y de fuera para hacer aguada. Hogaño nada queda de aquel precioso manantial que aparece cubierto de maleza y yo pienso que más que maleza, lo que lo tapa es la desidia de los que tienen la obligación de velar por estas pequeñas cosas que tanto significan dentro del patrimonio de un pueblo.
.
Antes de sentarme en el auto, recreo mis fatigados ojos, que parecen recobrar vista perdida con la familiar estampa, contemplando en la cercanía el campanario de la pequeña ermita que la hora vespertina de este día de septiembre pinta de un indefinido color ocre que más bien parece oro viejo y resalta el bronce pizarroso de sus dos campanas. ¡¡Que real belleza!!
El taxi nos trasladó hasta el propio atrio tan conocido por mí. Nada mas apearnos, olores y sonidos llenaron mi ánimo y me sumieron en una profunda y temida emoción. Siempre pensé que tiene que haber un no sé que en la atmósfera de este primitivo lugar que estimula a uno y le hace sentir el suelo bajo los pies en comunión con las otras pisadas que allí fueron desde los primeros tiempos.
Percibimos unos murmullos y, acercándonos hasta la abierta puerta del templo, pudimos apreciar que unas cuantas personas hacían la novena repitiendo aquellas oraciones tan viejas y musicales que en mis tiempos aprendí de memoria. No oficiaba sacerdote ni acólito. Era una mujer quien dirigía los rezos. Y pensé yo, Virgenciña querida, que durante seis o siete siglos, todos los días del año, uno a uno y a estas mismas horas, se elevaron en tu ermita los solemnes latines de vísperas con la participación de no menos de media docena de franciscanos y de los devotos que los acompañaban. ¡Y hoy, ni un solo cura!
.
No entramos en la capilla ya que estaba repleta de fieles y me pareció mejor calmar mi incontenible emoción en el exterior. ¡Tiempo habría para dar gracias en la misa mayor del domingo! Paseamos sobre la fina hierba que casi no crece y vimos que la composición tallada sobre la puerta principal todavía luce aquel arreglo, improvisado con argamasa, que creo recordar procede de los años cuarenta del siglo pasado. El rosetón abierto un poco mas arriba carece de la bellísima vidriera que yo le recordaba. Es una pena y tambien lo es que la cruz flordelisada que culmina el ábside se haya roto hace unos años y continúe en tal estado. Este abandono exterior pone de manifiesto la falta de dinero o la ausencia de quien lo pida, aunque creo que lo peor del bello atrio es la reparación del murete de piedra frente a la fachada del campanario realizado de forma chapucera y con cemento. Eché de menos el primitivo muro, posiblemente menos sólido, pero cubierto de vieja vegetación a tono con este lugar sagrado. Desconozco quien debe velar por el patrimonio histórico-religioso, pero apostaría que la curia compostelana desconoce este asunto, ¿verdad, querido Doctor Cerqueiro?
.
Cuando la novena concluyó, con el canto de la Salve en cuyas voces pude percibir el característico tono de las personas mayores con preponderancia femenina, una vieja enlutada, que salía con prisa, nos indicó que antes de estos rezos se había oficiado la Santa Misa. Parece ser, según nos dijo, que el señor párroco de Ares que, al parecer, es el encargado de la parroquia de Cervás no dispone de mas tiempo. Y, en efecto, recordé, que en el momento en que nosotros llegamos al atrio un joven abandonaba el lugar a buen paso encaminándose a un coche particular que lo esperaba con el motor en marcha. ¡Malos tiempos para esta vieja parroquia sin su propio pastor de almas!
.
Los asistentes se fueron dispersando y nosotros aprovechamos para visitar el interior del templo donde me complací informando a mis acompañantes de las características del mismo. El recinto sagrado ha sufrido pocas variaciones desde mis tiempos: hay un altar de piedra, de frente como manda el canon, y tras él se levanta una pétrea columna, muy sencilla, para sostener la imagen. Hay luz eléctrica y han desaparecido los púlpitos de granito y los exvotos marineros. Luego, otra vez en el atrio, después de que aquella joven morena cerrase la puerta tras nuestro agradecimiento por la espera, intenté enseñar a mis viajeros la fuente de la Santa. Vano intento ya que la pequeña distancia a recorrer aparece cubierta de maleza. Tampoco pudimos ver, ni el lugar donde la tradición dice que se apareció la virgen y que mis paisanos tenían por sagrado, ni aquel otro, aquí mas arriba, donde de niños nos complacíamos taconeando el terreno con nuestros pies pues sonaba a hueco. Y siempre pensábamos en el tesoro escondido, seguramente encantado, aunque el único que veía al enano guardián vestido de vivos colores, era yo, y esto tengo que decirlo.
.
La gentil moza que se demoró con nosotros para cerrar el templo nos indicó que la fuente está allí, pero no se puede llegar a ella. En cuanto al supuesto lugar de la aparición quedó dentro de una finca privada y no es visitable. Cosas de la vida.
Por cierto que antes de que esta damita se alejase me pareció reconocer en sus bellas formas a otra jovencita de mis tiempos, allá en Pedrachá. Quizás ésta fuese descendiente de la otra, pero no quise preguntar para no abrir otros recuerdos...
.
Antes de subir de nuevo al taxi me fundí en un fuerte abrazo con uno de los dos árboles que quedan en el "adro" y tuve que explicar a mis sorprendidos compañeros que era lo menos que podía hacer por ellos. Al comienzo fueron cuatro y los dos que quedan están a punto de cumplir un siglo. Según me contaron hace tiempo, los cuatro iniciales fueron plantados por los niños de la escuela en la primera fiesta del árbol que se celebró en Chanteiro, que muy bien pudo ser en el año 1913. Salimos del atrio e iniciamos un recorrido a muy poca velocidad, en el que fui saboreando, como quien ve una película ya conocida, el contenido de la vieja carretera ahora asfaltada: El molino de Antonio de Coira, desaparecido. El salón "La Palmera" convertido en vivienda. La taberna de la señora Filomena y la de la señora Dolores, cerradas. El "Bar Buenavista" ¡y por Dios que la tenía!, fuera de servicio. Aquí y allá grupitos de personas regresaban de la novena, por esta carretera, y por su caminar y dirección eran de Cervás o quizás tambien de Ares y de Mugardos. Me alegró comprobar que los devotos venían de lejos y a pie, como los romeros que saben del valor de su esfuerzo.
.
Aprovechamos la buena media hora que todavía quedaba de luz y desde Combarro subimos a Montefaro, ya que el taxista nos indicó que podía hacerse en auto esta ruta. Subimos por Leiro arriba y no quise parar en el Monasterio puesto que no era objetivo para esta ocasión. Tal vez otro día. Me dolió comprobar que las dos tascas que tantos años estuvieron allí, al pie del cruce bajo el palio de los añosos castaños, para saciar la sed de caminantes y militares, estuviesen en ruinas y éstas cubiertas de zarzas. Fuimos directos a la cumbre de la montaña y nos detuvimos encima de la abandonada batería de Fonteseca construida sobre la antigua cima. Una de las panorámicas mas majestuosas que puedan mirarse y mas, como en este caso, al ser la puesta de sol. Permanecimos allí, mudos de emoción, hasta que el colorido disco ahogó su brasa por completo, produciendo en su agonía cambiantes colores y extraordinarios matices en las nubes. Nada dije a mis compañeros, pero pensé para mí que bien pudo ser cierto aquello que viene en Vicetto cuando dice que Bruto el Galaico y sus legionarios romanos interrumpieron su ofensiva conquistadora para admirar, desde un lugar cercano a este, como se ponía el sol en el Océano Tenebroso.
Es ya entre lusco y fusco cuando entramos en una moderna posada, cerca de Roibeiras, donde nos proponemos cenar y pasar la noche, aunque yo, antes de ir a la cama, tomo mi pluma y comienzo estas apresuradas notas de las que tengo hecho propósito, aún siendo consciente de cuanto voy a dejar en el tintero.
.
A la mañana siguiente, bien desayunados, nos trasladamos nuevamente a Chanteiro para estudiar el templo con más detenimiento, ya que uno de mis acompañantes es fotógrafo. La aldea despierta bajo el sol otoñal aunque echo de menos el humo de las chimeneas que, cuando niño, se multiplicaba, a esta hora, en blancas columnas que se iban perdiendo en el cielo. En el silencio de la solitaria iglesia me interesó destacar a mi amigo, el artista de la cámara, los elementos decorativos de los desgastados capiteles, minúsculas representaciones que pasan desapercibidas a los visitantes aunque vienen muy estudiadas en aquel libro de Molina Taboada. Tambien en el de Rodríguez Fraiz, dedicado al templo, aunque éste pocas bibliotecas lo poseen y ya es inutilidad el preguntar por él.
.
Sentados en aquel murete del atrio expliqué a mis amigos, al igual que tuve el honor de hacerlo en aquel domingo de finales de mayo de 1949 a nuestro recordado patriarca don Ramón Otero Pedrayo, -¿te acuerdas Toimil?- que cuando aquí es romería, cada lunes de pascua de Pentecostés, venían todos los pendones y cruces de las parroquias, de Ferrol para acá, a hacerle honra a la Santiña y entregarle su flor en cumplimiento de sagrado voto. Votos que los pueblos olvidan pues me informan que ya no hay "memoria histórica" nada más que para algunas y según que cosas. Pues bien, alguien debiera tomar nota de que don Ramón, que no firmó el libro de visitas pero si lo curioseó con gran complacencia, nos indicó su alegre sorpresa al ver que allí se repetían los nombres de dos devotas: Balbina y Basilisa, y con que interés nos interrogó sobre si conocíamos en la feligresía a alguna Balbanera. Tengo para mí que estos nombres tienen que estar inmortalizados en alguna de sus obras.
.
Había convenido con mis amigos que, una vez terminada la visita al templo, me dejarían solo en Chanteiro mientras ellos tenían que hacer no sé que en Puentedeume. Este era el momento tan esperado por mi pues, en soledad y caminando, a mi imaginación nada le cuesta pasar, en brazos de un sueño, a otros tiempos... Tiempos que ¡Ay!, nunca más serán...
.
Frente a la casa del Moreno me detuve unos minutos imaginarios a fumar un pito con Francisco, el ciego, que, como siempre, encontré recostado en el cómaro de enfrente. Quise seguir un camino que él tambien hizo muchas veces con su sella y me acerqué a la fuente de El Cal. Ya no hay sellas en mi aldea. Allí mojé las manos en el caño del manantial durante un buen rato y luego me senté a oír el canto de su chorro en el regato, recordando como otros castaños más viejos, altos y prietos que los de hoy, subían por la lenta ladera en alguno de cuyos claros celebrábamos aquellos "magostos" que a mi y a los que fueron jovenes conmigo tanto nos complacían. Y eso que las mozas no participaban pues tenían el suyo propio. ¡Eran otros tiempos! Y otras formas de acercamiento que serian inconcebibles para los jovenes de hoy. Me acordé de Baltasar, labriego curtido, con casa de abolengo y molino harinero allí mismo. Y luego rememoré el desaparecido Rego de Bouzoa que era el decente inicio de las pequeñas arterias fluviales que cruzan la aldea: El rego se engrosaba con las aguas de las fuentes de Pedrachá, Vigo, Xurxo y la vena de Outeiro con un último y quizá oportuno aporte de la fuente de Pedrameá. Luego estas aguas se convierten, a través de los prados del Redondo y de las Regueiras, en un regato fuerte, alegre, manso y molinero, en cuyas márgenes crece la espadaña y otras hierbas olorosas de desabrochado perfume cuyos nombres y utilidades siempre lamenté no conocer.
.
Por la Cachenería bajé a la Rega recogiéndome en un instante de silenciosa -casi sagrada- vibración, ante el salón de baile que ya no lo es. Mi evocación no fue a los momentos inolvidables de la danza sino a aquellas, más cercanas en el recuerdo, parrafadas en el "ambigú" donde Gelucho y yo copeábamos con dulce "mezclado". Algunas noches estaba tambien Constante sobre todo si por la tarde había ejercido su trabajo y venía plata en su bolsillo, en cuyo caso trasegábamos Tres Cepas para honrar al difunto como manda la Iglesia. Ya hablé de las dos tabernas cuando ayer pasé por allí. De la de Filomena, que en los primeros tiempos tuvo, tambien, salón de baile, se decía entonces que los vinos de Zamora que descansaban en aquella pipa de roble viejo, con el reposo se ancheaban. Manecilla sostenía que era debido a los armónicos compases del violín en el baile de los domingos, pues en las otras tabernas esto no pasaba. En la de Dolores, cuya traza aún se nota, con su balcón pintado de nuevo, pero el mismo balcón donde se subían "las músicas" para las verbenas, quisiera yo volver a estar con mi blanca cunca en la mano diestra, viendo como en ella despinta el tinto mientras por la carretera pasa cantando su repetida melodía el carro de Pitusco con su parsimoniosa pareja de vacas rubias. Pero ya no.
.
Aún así no pude detenerme. Viendo que no había nadie a la vista salté la reja de hierro de traza moderna que antes no estaba allí y volví a pisar, por el placer de hacerlo, la acera tantas veces recorrida. Cabe la puerta, en un gesto automático, apoyé mi mano zurda sobre la encalada pared, allí donde, aquel día, la geométrica caligrafía de Pepe "O Gordo" estaba pintando en colores azulados: "Mesón el Quita Penas". Me bastó un leve movimiento de cabeza para ver, un poco mas allá, a Moncho Manxol, Lolo de Amalia y variados ayudantes que estaban levantando el palco para la orquesta Bellas López y tambien a bastante chavalería con su alegría de fiesta que acarreaba en tropel ramas de laurel desde el cercano Soto del Payán al mando de Che de Rozas, para engalanarlo según la antigua costumbre. Un poco mas arriba, y subido a un endeble poste, estaba Ángel, trajinando con el cableado y con aquellas peculiares bombillas para que por la noche hubiese un poco de claridad en el campo de la fiesta. Fue el último año que estuve en Chanteiro y la última fiesta de la Merced en la que colaboré.
.
Dejo allí la Cuesta de las Viñas, donde el Convento recolectaba vinos abaciales hoy sin recuerdo si no fuese por su nombre. Caldos que, una vez elaborados en las bodegas del Monasterio, resultaban frescos y tan ligeros cual golondrina que volase al alba primaveral, así consta en viejo pergamino. Me adentro por el camino de la Fontenova -dos piedras descuidadas- para bajar por el Pereiro. No puede ser. De nuevo la maleza. Retrocedo y sigo camino en dirección a las Penas. Me detengo a admirar el bien labrado -y nunca estudiado- escudo sobre la puerta de la casa de El Parrocho y bajo hacia el Pumouro, no sin antes recordar el lugar, aquellas piedras de la cerca, donde Castro me pidió fuego una noche bajo la clara e irreal luz lunar. Yo se lo di y el lo tomó, pero luego recordé que Castro habia muerto años antes. Claro que yo no venía solo aquella noche, traía a bordo bastantes jarrillas del oloroso blanco de Castilla que habíamos trasegado en el bar Buenavista celebrando el santo de Emilio, o quizás el de Victorina.
.
Allá atrás queda la casa donde casó Adolfo, en la que comienza la pradería que, en continuidad, llega hasta el mismo mar deteniéndose en la arena de la playa, allí donde fue el poco recordado cementerio de vacas. Cuanto nos gustaba, a mis hermanos y a mi, pararnos en cualquier lugar de aquella húmeda pradera a escuchar el silencio de los atardeceres. La casa de Cabador y la de Esmeralda tienen en común el compartir el precioso nombre de la finca donde se levantan: pocos de mis paisanos saben que el terreno, mientras fue propiedad conventual, se llamó: Viña de Pascua. Estoy, ahora, ante la remozada casa de "Antón do Rei". Tenía pocas letras pero era un hombre cabal que sabía ver en el fondo de los corazones. Recuerdo que nos convidaba a las naranjas de su huerto cuyo dulzor, saboreado debajo de la higuera, no he vuelto a encontrar en esta fruta. Corrían otros tiempos cuando Antón le dijo en una ocasión al señor escribano de Puentedeume: "Bule vostede mais coa pluma que eu co arado".
.
Y que decir de aquellas "desfollas" en la casa de la familia Pena con huerto poblado de apetecibles frutales. Casa de labranza en constante pique con la vecina de Antón, por la calidad y cantidad de las cosechas y ganados. La primera casa de Chanteiro que tuvo alumbrado por gas. En una de mis más queridas fotografías todavía puedo ver al Ney al lado del "palleiro". Si hubiese tiempo, habría que hacer, cualquier día, la nómina de los canes de la aldea. Y mas arriba, el Curro, allí donde aún hoy veo encierros de toros. ¿O serian de gráciles yeguas criadas al viento de los Chás? El horno de Rozas cociendo la dorada borona que impregna con su olor dulzón hasta el comienzo de la corredoira de las Leiras. Por allí voy y me detengo ya en la Penela, ante la desaparecida casa de José Rebón, amigo polifacético que lo mismo nos deleitaba con su violín que tocando la guitarra o el acordeón. ¡Que tardes aquellas, maestro Coira!
.
Dejo atrás el amplio lar donde oficiaba de cantero y herrero otro de los Rebones, Manolo, y sus hijos, que creo todavía viven. Aunque para mi tengo, que de lo que mas oficiaba era de pescador por aquellas riberas desde Figueirido a Coitelada presumiendo siempre de su arte para no resbalar en las "penedas" cubiertas de algas. ¡Y que bien segaba la hierba de esas pinas riberas!, desafiando su verticalidad.
Bebo en la fuente de Outeiro, allí donde estoy invitado a fiestas por la autoridad competente el domingo y por la pina carretera llego al manantial de Xurxo donde vuelvo a beber recordando paladares ya idos. Antes pasé por las Cancelas, donde eran aquellos bailes con los que Alfredo nos obsequiaba con su "gramola". Chanteireses: ¿Habéis reparado, por ventura, que nuestra aldea comienza haciendo mención a una entrada, la Puerta del Río y terminaba con esta otra: las Cancelas? Tengo la impresión que algo muy valioso tuvo que guardar en su seno.
.
Y por la asfaltada corredoira, Xurxo arriba, alcanzo el barrio de Vigo, del que tengo para mi es el mas antiguo de Chanteiro. Las apretadas casas que están al frente de la del Minero, fueron posiblemente, sobre otros arcaicos cimientos, las primitivas de aquellos antepasados nuestros que abandonaron los cercanos castros. ¿Y su fuente?, ¿como es posible que ningún boticario de Ares haya realizado un análisis? Su emboque tiene algo especial y diferente aún hoy, según compruebo. Convendría averiguar con que desconocidos minerales tropiezan aquellas subterráneas aguas para adquirir este peculiar sabor. ¿Nunca reparasteis que en las casas que llevaban sus sellas allí, vivían las mas guapas mozas de la aldea?...
.
Y voy para Pedrachá dejando atrás los lares del Manxol y del Aviador. La casa de su hermana y la de mi amiga Luisa, y otras, dentro del compacto "rueiro" en cuya evocación ya no quiero detenerme. Tanto recuerdo comienza a lastimarme, como me temía. Aún así miro puertas y solainas buscando los ojos oscuros que no pueden estar. Y mejor que no estén para poder seguir soñando... Mis ojos lagrimean, lagrimas escarchadas, ¡Este paseo es demasiado! Con gran apuro bajo la cuesta de las Viñas y decido despedirme de las dos desaparecidas tabernas de mis más tempranos días de bebedor: El Tropezón y "O Salto das Penas".
.
Creo que fue en el Salto donde aprendí a beber bebiendo. El ribeiro estaba en aquel bocoy más trasero y oscuro, sobre su andamiaje de "aveneiro". Jamás otro vino me supo igual. No lo sé, pero posiblemente queda alguien con memoria: Estábamos bastantes en la tasca, aunque no puedo recordar nombres; ya era noche y habían abierto sus ojos parpadeantes los luceros. Nos pusimos a tono tomando espuelas de caña blanca que Francisco servía con voluntad; después de las espuelas salimos en tropel, caminamos apenas veinte pasos y celebramos la mayor cencerrada que nunca haya sido dada a un chanteirés. ¡Dios lo tenga en la gloria!
.
De El Tropezón tengo tambien otro recuerdo: Era primavera y el sol secaba los enlamados caminos, su creciente fuerza y la tibia luminosidad invita a sentarse a la sombra, a la puerta de la cantina, con la blanca taza en la mano. La estampa la rememoro nítida: Yo veo el humo de la fragua del gaitero Albino y hasta mí llegan los rítmicos sones de su martillo batiendo sobre el yunque alguna pieza artesana... Ahora que caigo, cuanto disfrutábamos allí cuando alguna mañana dominguera el gaitero ensayaba una alborada en su era. De vez en cuando oíamos a Juanito que decía, concentrado en el ritmo y en su atambor: en esta tocata redoblo...
.
Salgo de la taberna evitando tropezar en el pétreo tope del portalón de la cerca y subo en dirección al Cucheiro. Poco mas arriba el cansancio me hace coincidir con "Xan da Cesteira", arrimado al murete de su casa, tomando la fresca y comiendo una codia de pan de borona con tocino que cortaba encima del pan con su afilada navaja y sobre la misma lo llevaba a la boca. ¡Que parrafada nos regalamos en recuerdo de los buenos tiempos! Juan siempre tuvo un habla antigua que me sobrecogía. Cuando me marché, corredoira arriba, tengo que decirlo aunque no estoy seguro, me pareció oír su conocido grito de saludo: ¡¡Arriba España!!
.
Pasé por debajo de donde fueron buenos castaños en el Monteiro, con sus sabrosas castañas, hoy todo desaparecido aunque un buen observador encontrará en el alto y modelado cómaro de la corredoira, cual radiografía testimonial, las marcas resecas de las retorcidas raíces que los sostuvieron. Y volví a alcanzar las Cancelas allí donde algún desaprensivo rellenó la corredoira para ponerla al nivel de su finca y otro, mas aprovechado aún, hizo desaparecer el camino de carro que lindaba la casa de mi inolvidable Molotó. No tuve tiempo a enfadarme pues, en ese momento, mis amigos, ya de regreso, me hicieron subir al auto. Pero en Aten -Atta: padre- les rogué que se detuvieran unos minutos. Quería llenar mis ojos con la panorámica de la ría y dejar que sobre mi rostro se deslizase, una vez más, o por última vez, aquel aire rápido que siempre reina en el lugar. Allá arriba la cima del monte Faro, aquí abajo la ribera marítima y en algún punto del umbrío bosque -hoy tojo y eucalipto donde fueran castaños y recios carballos- la Fontesagrada. ¿Recuerdas Ignacio: la fuente Sagrada que siempre salía en conversación cuando caminábamos por allí y convenimos en estudiar? ¿Por que, sagrada? Sería, a lo mejor, por alguna divinidad adorada en los cercanos castros. Porque aquí es un lugar de castros como pocos. Tierra de castros y lugares con nombres tan musicales que se hacen puro verso en los labios. De la aldea son: Petorella, Agreixón, Esparaños, Pumardeira, Orxal, Avarente y tantos otros que salen de vez en cuando al revolver las viejas escrituras de difícil caligrafía en las que tanto anduvo mi admirado Paco Pego.
.
Todo esto escribo yo con mi vieja pluma en inaplazable ejercicio de saludo y despedida. ¿Que son cuatro o cinco días en la tierra madre, después de tanta ausencia?... Pero siempre queda algo que añadir y quiero decirlo ahora: En mis años juveniles pensé, mas de una vez, sentado ante una jarra de tinto en aquella larga mesa de pino, blanqueada por el continuo fregado con lejía, de la tasca de Dolores que luego regentó, muy bien por cierto, el señor Pitón y la señora Pepita, que podría escribir sobre Chanteiro y contar sus cosas, bien contadas, para que no se perdiesen. Casi siempre estos proyectos nacían allí, después de besar tres o cuatro veces la blanca jarra, al regreso de mis moceos en la Penela o en Pedrachá. Los moceos nunca fructificaron y mi intención de escribir sobre la querida aldea, tampoco. Probablemente ahora pague en este repentino atrevimiento de mi pluma, frágiles fragmentos de mi memoria después de tantos años, aquel accidental pecado de soberbia juvenil.
Carlos R. Cartelle.

domingo, 6 de mayo de 2007

Homenaxe no Cemiterio de Mehá a PANCHO


HOMENAXE A PANCHO (Francisco Martínez Leira) - O 1 de Maio en Mehá (Mugardos)
O derradeiro escapado na bisbarra
Pancho caeu abatido polas balas da garda civil case vinte anos despois de concluída a guerra, nunha emboscada minuciosamente preparada para rematar cun dos últimos bastións da resistencia guerrilleira na nosa comarca e mesmo quizais na Galiza enteira.
No principio, recén acabada a guerra, os guerrilleiros semellaban estar ben organizados. Era cando a idea dunha reconquista aparentaba ter visos de ser unha realidade, auspiciada polo PC que, sobre todo dende Francia, abastecía, na medida do posíbel, aos guerrilleiros de armamento, ao tempo de propiciarlles tamén axuda loxística. Por Galiza adiante proliferaban os grupos de apoio, enlaces que axudaban na intendencia a estas partidas de homes e mulleres que andaban espallados e acochados na frondosidade dos nosos montes, intentando organizar un contraataque que posibilitase o retorno da República.
Pasado o tempo, algúns foron caendo e a idea da ansiada reconquista foise esvaecendo ao acubillo da crúa realidade. Algúns guerrilleiros conseguiron fuxir a Francia e outros, os menos xa, quedaron espallados polos montes sen outro obxectivo que sobrevivir.
Pancho foi o último mohicano daquela idea romántica e mesmo utópica de recuperar, dende o monte, o tempo e a causa perdida, foi o elo final dunha cadea outrora firme e arestora esguizada.
A propaganda mediática do réxime tratounos de bandoleiros, foraxidos e de asasinos, cando na realidade o que facían ao final era andar fuxindo na procura de sobrevivir.
Unha vez, unha das últimas guerrilleiras, recentemente falecida, que estivera varias veces acochada no zulo que fixera Pancho na casa de Juán Vázquez (Anido) en Mugardos, contoume que aló polos monte do Folgoselo, ao amparo da frondosidade do bosque e dos labirintos das rochas, en mais dunha ocasión tiveron a menos de vinte metros a unha patrulla da garda civil, e non dispararon. Xurábanlla aos torturadores e a aqueles que tiñan fachenda de actuar nos escuadróns da morte como, por exemplo, o tristemente coñecido capitán Varela, morto nunha emboscada guerrilleira.
O pasado día 1 de maio, no cemiterio de Mehá a auga caía do ceo de xeito pertinaz. Os paraugas semellaban xigantescos cogomelos nados da humidade do ambiente.
Chovía, deus como chovía. Mais dun cento de persoas reuníronse baixo un ceo chumboso, preto do túmulo onde repousan os restos de Francisco Martínez Leira (Pancho) convocados por un grupo de amigos e de familiares para lle render sinxela homenaxe, logo dun interminábel tempo de silenzo de mais de cincuenta anos, a ese home que chegou ata as últimas consecuencias, sacrificando polo seu ideal o mais prezado que un ser humano ten, cal é a propia vida. Escoitáronse, nese sinxelo acto, emotivas palabras ditas por aqueles que, nalgún momento , compartiron vivencias con Pancho, como as de Juan Vázquez que, rotas pola emoción, relataron como se fixo o zulo que construíron na súa casa da Xesteira baixo a dirección de Pancho, cun túnel que atravesaba a estrada, por onde unha vez fuxiran Fina (a do buzo) e Choni. E como este lle pediu que lle presentara a Paco Filgueiras.
Diante do panteón onde está soterrado, depositáronse flores, caraveis roxos e un ramo que representaba a bandeira tricolor que Pancho outrora defendera con tanto tesón. Unha gaita deixou no ar as notas do himno de Riego, a Internacional e logo as do himno galego.
Deixou de chover, e ata unha raioliña de sol apareceu tímida abrindo paso a traveso das compactas nubes grises. A xente paseniñamente foi abandonando o recinto, no convencemento de que quedaba saldada unha débeda cun home que non foi bandoleiro nin foraxido. Sinxelamente foi un ser humano que, ao principio loitou polo seu ideario e logo pola supervivencia. E así, sen máis, que non é pouco, a partires de agora debera de ser recordado Pancho xunto a outros e outras que pasaron por similares circunstancias. É de xustiza recoñecelo así.
Por Xoan Rubia no Diario de Ferrol.

martes, 17 de abril de 2007

A única fronteira estaba no mar. Fuxiron no “Vapor Ramón” dende ARES, no verán de 1939


A testemuña dun fuxido da guerra civil, Juan Castro Vilar, agachado en Chanteiro - Cervás, prisioneiro en Francia.

A prensa francesa de fins de setembro de 1939, destacaba a chegada o porto de La Pellice dun barco no que fuxiran dende Galicia 27 antifranquistas, disfrazados de gardiás civís.
Entre eles estaba Juan Castro Vilar, casado nado en Cervás (Ares) no 1911, de profesión labrador. A súa Lola quedara aquí.
Escondido nun muíño no seu natal Chanteiro, nos primeiros anos do triunfo do fascismo, e agochado nunha falsa parede durante case dous anos, hasta que a República perdeu a guerra.
Juan Castro sufriu no seu corpo as inhumanas condicións dos campos de concentración en Francia. Xa de volta foi condenado a 20 anos de prisión por perigoso esquerdista, trasladándose posteriormente a Asturias onde traballou na mina da Camocha durante 24 anos. Alí impulsou o PSOE e tivo contactos con Felipe e Guerra, o que lle fixo dicir no momento desta entrevista, ano 1988, que "gobernan o mellor que poden".
Juan e Lola estiveran no mes de Xulio do 1988 en Chanteiro onde pasaban as vacacións. Foi cando contaron estes relatos.

Juan Castro.- ‘Para nós Aquí en Cervás, todo estaba arredor do Centro, dese “Centro de Instrución Protección e Recreo” que fixeran os nosos pais dende a emigración, como antes levantaran a primeira Sociedade Agraria da provincia. No Centro que é unha vergonza que o Estado non llelo queira devolver aos veciños, había a escola, biblioteca, teatro, bailes, mecanografía, dábanse mitins. No Centro nos formamos toda a mocidade, na democracia, e ser demócrata naqueles tempos era ser de esquerdas, …bo, como agora.

… Eu entrei nas Xuventudes Socialistas Unificadas, como a maioría de nos, e cando andaba no mar ou aquí en terra , non facía mais que tomar conciencia da inxustiza.
Cando veu a República, foi cando se notou que toda a volta, Redes, Ares Mugardos, Cervás, Chanteiro, era de esquerdas. Cando foi a Revolución de Outubro do 34 , aos de Cervás tocounos intentar impedir que a Lexión, que a desembarcaran en Ferrol, fora en tren a Asturias; quixemos voar a ponte do tren en Pontedeume, colléronnos e a min caeume unha condena de 20 anos. Pasei polo cárcere de Ferrol e de alí a Pamplona.
Cando o trunfo do Fronte Popular, amnistiáronnos e volvemos no tren, unha romaría, con bandeiras republicanas na máquina, e as estacións cheas de xente que nos aplaudía …..

A SUBLEVACION
-- Cando fomos sabendo da sublevación, requisamos armas e detivemos a algúns dereitistas, sen violencia ningunha , aquí nos coñecíamos todos.
Démonos ben de conta de que non podiamos resistir. ¿Cómo íamos a tomar o cuartel de Montefaro con escopetas e pistolas. si estaba cheo de militares con metralladoras?. Pero a vinganza deles foi terrible, prendían xente, maltratábana. Torturábana, fusilaban, e cando o propio párroco de Ares me mandou recado de que escapara, a miña muller e mais eu pillamos o tren para Ponferrada. Volvemos cando rematamos os cartos. E vindo da estación de Franza vimos falanxistas facendo inspeccións. Souben da moita represión que houbera, dos fusilamentos, e de acordo coa familia escondinme.

AGACHADO
-- Aí abaixo habia un muíño, o muíño da Porta do Río en Chanteiro, que para entrar había que facelo pola auga, alí fun meterme. A noitiña levábanme a comida e maila prensa, ou o avó Pena ou as miñas tías Paca e María do Curro, que ían vender á praza de Mugardos, e sabían cousas. Eu saía as noites a toma-lo fresco, tiña unha pistola pero, doume de conta agora no meu subconsciente, non a tiña para defenderme, era polo medo, non polo medo a morte, era polo medo á tortura, eu sabia que si lles disparaba eles mataríanme no acto, e así non me poderían torturar. O outro problema era agachar a miña muller, cóntao ti, Lola.

Lola Mayobre.-
‘‘A miña sogra barrenou en facerme pasar por unha nena enferma, co pelo cortado ao cero, sempre metida nun cuarto… Tíñamos o noso fillo ben cativiño e para que non me descubriran fixéronlle crer que onde eu estaba había un gato negro. Doíame o corazón cando o sentía. Así botei tres anos”.

E continúa Juan Castro: “ A miña familia decidiu traerme mais cerca. a finais do 1937, agacháronme nunca falsa parede, e así estiven ata a primavera do 39, que a República perdeu a guerra. Os fuxidos sabiamos uns dos outros polas familias, e pensábamos de ir o monte ou marchar fora, algún foise en bote e nunca mais se soubo del.

A FUXIDA
….Xuntámonos, no cemiterio de Cervás. Eu acordo alí a Benito Feijoo, o Alcalde de Ares, ¡o mellor que houbo!, a Gelfo Rebón, a Saavedra, a Losada, e coincidimos en que non tiñamos mais fronteira que o mar. Pero ir ao mar en serio con posibilidades dende o primeiro momento.
Barrena que te barrena demos na idea de disfrazarnos. E así foi…
…Nas casas fixéronnos todo o preciso: catro traxes de faena de Guarda Civil, “tricornes” de papel de charol , fusiles de madeira, cartucheiras de tela de saco, … E mentres outros andaban a falar cos compañeiros escondidos en Caamouco, en Ferrol, en Serantes, en Barallobre, no Seixo, …., para que viñeran todos cantos quixeran marchar.
Quen se encargou do barco foron os irmáns Leira ( Os Truman) de Ares, xuntámonos 27. Vintesete homes que fuximos do fascismo …. ¡!
… Os irmáns Leira dixeron que tal día salia o barco, o bou “Ramón”, pero … aquel día fracasou, e volvemos os escondites.
O día definitivo, o 29 de setembro, xuntámonos no Castelo de Ares. Os de aquí (Chanteiro – Cervás), sairamos como se foramos a Guarda Civil, Rebón vestido de tenente, tres de gardiás, eu de falanxista e os demais como si os leváramos presos. O único medo era atopar a Guarda Civil de verdade.
Cando nos xuntamos todos, un de Ares que lle chamaban o Lexionario fixo o transporte nun bote dos que ían de Gardiás Civís. Rebón subiu a bordo do “Ramón” enseando as estrelas da bocamanga, ordenou a tripulación entrar na cámara e, para que oíran berrou: “Que vaya el bote a tierra a buscar a la Falange de Pontedeume”, de coña, pero así de simple foi.
Cando estivemos todos a bordo e con Yáñez o temón, pillamos seis horas rumbo Norte para alonxarnos de terra e non tropezar coas patrullas navais de Franco, despois rumbo Este.

Mentres aquí as mulleres o pasaban mal, conta ti Lola”.

Lola Mayobre.- “Viñeron buscarme, aínda hoxe non sei como deron comigo, debeu ser que me fixen ver, xa perdera algo de medo co meu home fora.
Leváronnos ao Cuartel da Guarda Civil, colgáronnos dos polgares e dábanme con látegos nas pernas, alcumábannos, preguntábannos polos homes, unha e outra vez. Metéronnos nun retrete noxento, pechadas tres días e despois soltáronnos”.

E continuaba Juan Castro.-
…. “Na viaxe, o malo foi que calculamos mal o carbón, tivemos que queimar toda a madeira do barco, escaleiras, mesas, a cuberta.... Cando levabamos un día o garete, tres días despois de saír, vimos un pesqueiro francés, o mar foinos levando a él, e cando pensabamos en asaltalo, xa nos acolleron e foi cando nos dimos conta de que estabamos salvados ......

Co "Ramón" entramos en La Pellice, ao ladiño de La Rochelle. Xa había un autobús de xendarmes para conducirnos ao campo de concentración de Barcarés, pola parte de Perpignan, cheo de soldados do exército da República alí presos e que desconfiaban de nos, que se eramos confidentes, que se franquistas inflirtados. Pouco despois o PSOE quitou a Santamaría (alcalde de Ferrol) para México, e alí quedamos nos. Cando empezou a segunda Guerra Mundial nos levaron o campo de Arguelés. ¡Alí si que houbo problemas!. Fame, mercado negro, violacións, pero eu engordei, si,... podía durmir o tempo que quixera, sen a preocupación de cando andaba agachado ...

... Dispersáronnos, uns a compañías de traballo. Rebón a unha fabrica de avións de Tolouse, eu fun con Saavedra a unha mina de ferro aló en Metz, cerquiña da liña Maginot, e cando os alemáns entraron en Francia evacuáronnos a unha mina de carbón. Xa non eramos prisioneiros e cobrabamos, pero non tiñamos documentos; evacuáronme outra vez a mina e chegan outra vez os alemáns. ¡Vaia desfeita!. Pillamos un tren que parou no medio do campo e despois seguimos a pé, sempre cara o Sur naquela riada de xente, por camiños, chovendo, traballando en granxas cando podíamos, durmindo en palleiras ....

... No 1941, traballando Saavedra, un asturiano que lle chamaban Mino, e mais eu, na construción dun pantano, o goberno colaboracionista ordenou detenernos. ¡Outra vez o campo de concentración!. Alí encontrei a Casteleiro que escapou sen avisarnos e despois escapamos nos.
Queriamos chegar a Marsella e chegamos, pero Marsella estaba chea de refuxiados e a policía andaba atrás nosa, dos españois republicanos.
Atopamos a Rebón e levounos a un castelo que dependía do consulado mexicano. Nos estabamos alí ilegalmente pero no medio daquela multitude colábamos, soubemos que o director dos refuxiados era de Ferrol, Galán que fora presidente do Racing, e fixera a guerra como coronel do exército republicano. Integrounos na súa escolta, a min, que en Cervás andaba a sachar patacas ....

... Un día chegou a policía francesa colaboracionista dos alemáns buscarnos, a Saavedra e a min, para extraditarnos sen solución, primeiro para Marsella, e 20 días despois a Aix-en-Provence, encadeados de pes e mans, foi cando deportaron tamén a Companys, a Zugazagoitia e a Rivas Cherit. Entregáronnos a policía española en la Junquera, e na aduana roubáronme os cartos e o reló.
... De volta de Francia, no ano 1941, despois de peregrinar por algúns campos de concentración, metéronme no cárcere de Gerona, de alí a Barcelona, a Zaragoza, a Lugo e por fin a Ferrol, na Escollera do Arsenal.
Declaramos en Capitanía. Acusábanme de queimar as igrexas de Cervás e de Chanteiro, cando sabían que eu non estaba na casa en ningún dos dous casos, tamén de perigoso esquerdista, de uso indebido de uniforme e de piratería (?).., si, polo do barco.

Fun ao castelo de San Felipe o 10 de Xullo de 1942 con condena de 20 anos. Saín no 47 e traballei na canteira do Vispón mallando cunha mandarria de 12 kilos, despois na construción do ambulatorio de Ferrol, pero souben que andaban atrás miña, e cando a Guarda Civil paseou a Florentino de Mugardos e O Malallo de Ares, con outros dous mais, marchei a Asturias en xaneiro do 49. Entrei nas minas na Camocha e alí botei 24 anos facendo de todo. Parábame a Guarda Civil centos de veces e metéronme preso na folga do 62. Pouco tempo ....

... E agora estamos aquí no 1988, no noso Cervás. Eu sempre fun do PSOE en Asturias, e tiven contactos directos con Felipe e Guerra, e isto inflúe no que vou a dicir:
Eu penso que hoxe o PSOE está gobernando o mellor que pode, con realismo, sen gobernar en socialista, pero si en progresista. Con sacrificios.
A democracia e o único sistema político que permite que nos esteamos falando agora. Eu sei que un día os pobres han goberna-lo mundo."

O fillo dos nosos protagonistas, Juan José Castro Mayobre, aínda reside en Francia e foi obxecto dunha reportaxe no Diario de Ferrol de poucas datas atrás.

lunes, 16 de abril de 2007

Hace 60 años del hundimiento de la Lancha de Mugardos por un destructor de la Armada



Según los periódicos de aquella época -- Marzo 1947 --.


Diez mujeres ahogadas y tres desaparecidas a consecuencia del hundimiento de la lancha "Generalisimo Franco" en la ría de El Ferrol.


En Mugardos se efectuó el entierro de las víctimas, presidido por las autoridades.






Clic en recorte para agrandar